Urodził się 8 listopada 1896 r. we Włostowie, pow. Środa. Był synem Adama i Katarzyny. Był ułanem 4 szwadronu 1 Pułku Ułanów (późniejszy 15 pułk z Poznania). Poległ 12 stycznia 1919 r. pod Szubinem. Zwłoki z pobojowiska zabrali i pogrzebali Niemcy.

Po walkach koledzy odnaleźli grób i ekshumowali zwłoki. Stwierdzono kilka strzałów, w tym jeden śmiertelny w pierś, pokaleczoną twarz i przestrzelone policzki. Wróg nawet po śmierci pastwił się nad poległym. Kiedy po ekshumacji trumna znalazła się na dworcu w Szubinie, Niemcy zdobyli powtórnie dworzec, trumna została na łasce Niemców, aż do powtórnego zdobycia dworca. Po sprowadzeniu zwłok do Środy, został pochowany 11 lutego 1919 r. na cmentarzu parafialnym w pobliżu kaplicy.

Po zakupieniu miejsca i wybudowaniu Kwatery Powstańców i pomnika 11 sierpnia 1935 r. dokonano ekshumacji, przewieziono zwłoki z cmentarza parafialnego na Kwaterę Powstańców pod Krzyż Powstańczy z wyrytymi słowami: „Dla Ciebie Polsko i dla Twej chwały”. Podczas uroczystości trumna została udekorowana odznakami pułkowymi pułków, w których służył oraz odznakami pułków delegacji pułkowych, a także Krzyżem Naczelnej Rady Ludowej.

Jego nazwisko figuruje na tablicy pamiątkowej „Powstańcy Wielkopolscy 1918-1919”, odsłoniętej w 2005 r. na Kwaterze Powstańców Wielkopolskich w Środzie Wlkp.

(autorka wspomnienia Stefania Jaróżek-Rum)

Urodził się 28 grudnia 1895 r. w Chwałkowie, pow. Środa. Służył w 1 kompanii 8 Pułku Strzelców Wielkopolskich baonu średzkiego pod dowództwem Stanisława Borysiaka. Padł na polu walki pod Radwankami (pow. Chodzież) 23 kwietnia 1919 r..

Zwłoki zostały sprowadzone do Środy i 4 maja 1919 r. pochowany został przy kaplicy cmentarnej na cmentarzu parafialnym. Po zakupieniu parceli, wybudowaniu kwatery i pomnika 11 sierpnia 1935 r. dokonano ekshumacji i przeniesiono zwłoki z cmentarza parafialnego na Kwaterę Powstańców i złożono we wspólnej mogile pod Krzyżem Powstańczym, na którym widnieje napis: „Dla Ciebie Polsko i dla Twej Chwały”. Podczas ceremonii trumna została udekorowana odznakami pułków, w których służył, odznakami pułkowymi delegacji pułkowych oraz Krzyżem Naczelnej Rady Ludowej.

Jego nazwisko znajduje się na tablicy pamiątkowej „Powstańcy Wielkopolscy 1918-1919”, odsłoniętej w 2005 r. na Kwaterze Powstańców Wielkopolskich w Środzie Wlkp.

(autorka wspomnienia Maria Kamińska)

Urodził się 20 października 1899 r. w Środzie jako syn Wojciecha i Michaliny. Z zawodu był kupcem. Brał udział w Powstaniu Wielkopolskim jako ochotnik. Walczył w 3. kompanii średzkiej, która brała udział w walkach pod Kcynią, Osiekiem i Nakłem.

W wieku 34 lat ożenił się z Elżbietą z domu Rogala, z którą miał troje dzieci: Wojciecha, Chierona i Joannę.W czasie II wojny światowej w 1940 r. został wywieziony wraz z rodziną do obozu w Łodzi i następnie przeniesiony do obozu w Konstantynowie Łódzkim, gdzie w maju 1942 r. zmarł jego syn Wojciech. W marcu 1942 r. został rozdzielony z rodziną i wywieziony na roboty przymusowe do Nancy we Francji, a jego żona w czerwcu 1942 r. z dwójką dzieci na roboty w gospodarstwie rolnym do Niemiec.

Do Środy wrócił późną jesienią 1945 r. Po powrocie do kraju prowadził działalność handlową.Zmarł w Środzie 23 marca 1962 r. i pochowany został na Kwaterze Powstańców Wielkopolskich w Środzie Wlkp. Jego nazwisko figuruje na tablicy pamiątkowej „Powstańcy Wielkopolscy 1918-1919”, odsłoniętej w 2005 r. na Kwaterze Powstańców na cmentarzu parafialnym w Środzie Wlkp.Odznaczony został Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym.

(autor wspomnienia Mikołaj Bachorz)

Urodził się 3 kwietnia 1897 r. w Zmysłowie, pow. Środa. Był synem Jana i Katarzyny z domu Brzóski. Ukończył szkołę powszechną w Krerowie. Później uczył się zawodu ślusarza-mechanika, zdobył uprawnienia prowadzenia maszyn rolniczych, traktora. Przybył do Środy, skąd został powołany do armii pruskiej.

Do Powstania Wielkopolskiego zgłosił się 27 grudnia 1918 r. do 1 kompanii średzkiej i 28 grudnia 1918 r. brał udział w walkach ulicznych w Poznaniu pod dowództwem Alfreda Milewskiego. W czasie działań powstańczych walczył pod Zbąszyniem i Łomnicą. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, po powrocie z której opowiadał rodzinie, jak wojska bolszewickie w odwrocie w popłochu uciekały przed Wojskiem Polskim. 10 kwietnia 1937 r. został członkiem Związku Weteranów Powstań Narodowych RP.

W latach międzywojennych prowadził warsztat i sklep rowerowy ORKAN w Środzie przy ul. Krzyżowej, aż do stycznia 1941 r. Zawarł związek małżeński z Izabelą z domu Kozłowską. Miał czworo dzieci: Halinę, Henryka, Aleksandrę i Tadeusza. Mieszkał w Środzie przy Placu Kościelnym 4 u Bartkowiaków.

W marcu 1941 r. w wyniku selekcji, wywieziony został wraz z rodziną do Niemiec, do miejscowości Waschow, pow. Hagenow (Meklemburgia). Pracował tam w gospodarstwie rolnika Niemca. Wywózka z Łodzi do Niemiec z całą rodziną, a nie do obozu karnego nastąpiła dzięki zdecydowanej postawie Stanisława Smurawy i tylko z tego powodu, że miał kwalifikacje do pracy na traktorze i na maszynach rolniczych.

W 1944 r. zmarła mu żona Izabela, pozostawiając czworo małych dzieci. Obowiązki matki przejęła córka Halina, mająca wtedy zaledwie 12 lat. Po zakończonej wojnie w 1945 r. wrócił z dziećmi do Środy i zamieszkał przy ul. Krótkiej 1.

Rozpoczął starania o odzyskanie warsztatu i sklepu przy ul. Krzyżowej – niestety bezskutecznie. Podjął więc pracę w cukrowni, gdzie pracował jako mechanik. Pracę tę wykonywał do przejścia na emeryturę w 1963 r. W 1945 r. zawarł drugi związek małżeński z siostrą swej pierwszej żony – Marią (zm. 1952). Z tego związku dzieci nie było. Odznaczony został Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym.

Zmarł 16 marca 1968 r. w Środzie Wlkp. Spoczywa na Kwaterze Powstańców Wielkopolskich w Środzie Wlkp. Jego nazwisko figuruje na tablicy pamiątkowej „Powstańcy Wielkopolscy 1918/1919”, odsłoniętej w 2005 r.

(autor wspomnienia Tadeusz Smurawa)

Urodził się 18 lipca 1890 r. w Markowicach, pow. Środa. Zawarł związek małżeński z Marianną z domu Sobkowiak. Miał dwoje dzieci: syna Edwarda (1917-1982) i córkę Irenę (1919-2008).

W Powstaniu Wielkopolskim służył w Żandarmerii Krajowej na odcinku czarnkowskim. Nocą na posterunku w Sarbii (pow. Czarnków) podstępnie zwabiony, trafiony w głowę zginął 17 maja 1919 r. Pochowany na cmentarzu średzkim 22 maja 1919 r.

Ekshumowany 11 sierpnia 1935 r., w trakcie uroczystości przeniesienia zwłok Powstańców Wielkopolskich powiatu średzkiego do wspólnego grobu i poświęcenia pomnika, pod którym spoczywa. Jego nazwisko figuruje na tablicy pamiątkowej „Powstańcy Wielkopolscy 1918-1919”, odsłoniętej na Kwaterze Powstańców Wielkopolskich w 2005 r.

(autor wspomnienia Stanisław Kamiński)

Urodził się 16 września 1897 r. w Środzie. Jego rodzicami byli Wincenty i Maria z domu Zbierska. W 1904 r. rozpoczął naukę w szkole powszechnej w Środzie, a po jego ukończeniu wstąpił w naukę krawiectwa. Był członkiem Towarzystwa Terminatorów, a 21 maja 1916 r. wstąpił do drużyny harcerskiej im. Henryka Sienkiewicza. W październiku 1916 r. powołany został jako poborowy do armii niemieckiej, do 47 pułku piechoty do Ostrowa.

Po przeszkoleniu wysłano go do Belgii, a potem na front z 37 pp pod Verdun na froncie francuskim. W czasie walk 14 lipca 1918 r. został lekko ranny w głowę, a 19 października 1918 r. ciężko ranny w lewe płuco w okolicy serca. Przebywał w szpitalu wojskowym w Brunszwiku w Niemczech.

Po niezupełnym wyleczeniu, na własne żądanie przydzielony został do kadry 37. pułku w Kościanie. Stamtąd otrzymał urlop wypoczynkowy do Środy. Mimo niewyleczonej rany, 23 stycznia 1919 r.wstąpił jako ochotnik do 3 kompani Batalionu Średzkiego pod dowództwem por. Nikodema Dykczaka. Przydzielony został do sztabu tego batalionu, którego dowódcą w tym czasie był dr Ludwik Rządkowski, a adiutantem por. S. Namysłowski.

19 marca 1919 r. awansowany został do stopnia st. szeregowca. 27 lutego 1919 r. wyjechał do Gniezna, stamtąd do Kcyni, a potem pod Nakło, gdzie pełnił funkcję ordynansa bojowego. Z frontu północnego przerzucony został na front południowy w okolice Krotoszyna, Jutrosina i Rawicza, pełniąc funkcję rzemieślnika i kuriera. Po przysiędze na Rzeczpospolitą Polską i przydzieleniu do 62 pp jako żołnierz 2 batalionu wyruszył na front północny pod Czarnków.

Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, w pochodzie na Kijów, Berezynę, Białoruś i pod Warszawę oraz w pościgu za bolszewikami, aż do zawieszenia broni. 17 lipca 1921 r. został przeniesiony do rezerwy. Po powrocie do domu udzielał się w towarzystwach: „Lutnia” Towarzystwo Śpiewu, Wielkopolski Związek Rzemieślników Chrześcijańskich – Cech krawiecko-siodlarski, Towarzystwo Chóru Kościelnego i Towarzystwo Uczestników Powstania Wielkopolskiego.

8 czerwca 1930 r. zawarł związek małżeński z Marią z domu Kończal. Miał dwoje dzieci: Zdzisława i Tadeusza (1933-1953). Do wybuchu II wojny światowej prowadził własny warsztat krawiecki w Środzie przy ul. Dąbrowskiego 23. Okres II wojny spędził w Środzie.

Odznaczony został Medalem Pamiątkowym Za Wojnę 1914-1921. Zmarł 18 lutego 1946 r. Spoczywa na Kwaterze Powstańców w Środzie Wlkp. Jego nazwisko figuruje na tablicy pamiątkowej „Powstańcy Wielkopolscy 1918-1919”, odsłoniętej w 2005 r.

(autorzy wspomnienia Aleksandra Frąckowiak, Maria Mielcarzewicz)